Dawne Opactwo Cysterskie w Pelplinie

20111002_DSC6680Klasztor ten (…) tak wspaniałe i ozdobne miał budowle, że budził podziw wszystkich ludzi
/(Jan Długosz, Dziejów polskich ksiąg dwanaście, Tom IV, księga XI/

Pierwotnym miejscem lokalizacji nowego opactwa morimondzkiej linii filiacyjnej Zakonu Cystersów była wieś Pogódki, położona w pobliżu Skarszew. Nadana została cystersom z Doberanu (Meklemburgia) przez pomorskiego księcia Sambora II w roku 1258. Kolejne uposażenie zakonników doberańskich, z roku 1274, stanowił fragment „Ziemi Gniewskiej” obejmujący Pelplin i okolice. Szarzy mnisi uzyskali je z rąk księcia Mściwoja II. Do nowego miejsca przeznaczonego na klasztor, konwent z opatem Wernerem na czele przybył w dwa lata później. Zachwyceni urokliwym krajobrazem w dolinie Wierzycy cystersi rzec mieli wówczas : „Bonum Est nos hic esse” czyli „Dobrze jest nam tu być”. Na patronów „Nowego Doberanu” obrano Najświętszą Marię Pannę, Świętych: Benedykta i Bernarda z Clairvaux oraz Stanisława Biskupa.

Relikty najstarszych zabudowań klasztoru w Pelplinie pochodzą z przełomu XIII i XIV wieku. Według wspomnianych najnowszych badań były to obiekty pełniące później funkcję nowicjatu i infirmerii[1]. Na północ od nich zbudowano wolnostojące oratorium. Założenie klasztorne usytuowane w zakolu Wierzycy wznoszono stopniowo, zgodnie z wytycznymi Zakonu. Miały zapewnić wspólnocie możliwość spełniania wszystkich powinności wymiaru materialnego i duchowego. Klasztor składał się z trzech skrzydeł, skupionych wokół krużganków okalających prostokątny wirydarz. Jako pierwsze powstało skrzydło wschodnie, przeznaczone dla ojców – na parterze mieściła się zakrystia, kapitularz, parlatorium, karcer oraz kaplica przedpogrzebowa. Do niego włączono wspomniane wcześniej oratorium, pełniące teraz rolę kapitularza. Na piętrze znajdowało się najprawdopodobniej dormitorium. Najpóźniej powstało skrzydło południowe (przeznaczone na refektarz i nowicjat) oraz przylegający do kościoła krużganek. Skrzydło południowe klasztoru połączono łącznikiem z istniejącym już w obrębie pierwszych zabudowań klasztornych gdaniskiem. W skrzydle zachodnim znajdowały się pomieszczenia dla konwersów.

Centralny obiekt każdego cysterskiego założenia klasztornego stanowi świątynia usytuowana od strony północnej. Przypuszczalnie kościół cystersi pelplińscy zaczęli wznosić najwcześniej w 2 ćw. XIV w. Zasadniczo ukończony został ok. 1400 r. W 1472 r. nastąpiła konsekracja ołtarza głównego oraz świątyni. Przykrycie dachem nawy głównej miało nastąpić w latach 1439-1442, a naw bocznych ok. 1500 r[2]. Za datę zakończenia budowy przyjmuje się jednak rok 1557, w którym założono ostatnie sklepienia – ramion transeptu[3].

Poza murami klasztornymi na początku XIVw. wzniesiono „kaplicę przed bramą” przeznaczoną dla konwersów i ludności świeckiej (dziś kościół filialny pod wezwaniem Bożego Ciała) oraz dormitorium konwersów (później szpital dla ubogich) W XIV wieku powstały zapewne również inne zabudowania, zapewne też gospodarcze, bowiem opactwo pelplińskie otrzymywało sukcesywnie kolejne nadania ziemskie od książąt Sambora II i Mściwoja II oraz królów polskich: Przemysława, Wacława II, Wacława III i Władysława Łokietka.

NIEŁATWE DZIEJE I INTENSYWNY ROZWÓJ

Kiedy dobra opactwa pelplińskiego znalazły się w granicach państwa zakonu krzyżackiego, szarzy mnisi uzyskali zatwierdzenie posiadanych praw i majątków od wielkiego mistrza Karola z Trewiru. Ich dobra skupione były w dwóch kluczach – pogódkowskim i pelplińskim oraz 5 wsiach położonych nad Wisłą – pod Tczewem i Gdańskiem. Mieli prawa też do trzech   jezior na Pojezierzu Kaszubskim. Najstarsze lokacje wsi (na prawie chełmińskim) pochodzą z pocz. XIV w (1302 r. dla Nowej Cerkwi). Liczne nadania i dotacje uczyniły opactwo silnym gospodarczo. Jednak cystersi pelplińscy zajmowali się nie tylko gospodarką rolną
i rzemiosłem. Klasztor rozwijał kulturę piśmienniczą poprzez systematyczne wzbogacanie zbiorów (kupna, dary) ale też rozwinął miejscowe skryptorium. Ono to powiększało sukcesywnie książnicę klasztorną o liczne przykłady piśmiennictwa sakralnego i pragmatycznego: księgi liturgiczne, księgi zmarłych i zwyczajów, kopiariusze ( teksty dokumentów gospodarczych wystawianych przez cystersów dla dóbr klasztornych oraz odpisy przywilejów otrzymanych przez klasztor). Choć wojna polsko- krzyżacka (1410-1411) nie dotknęła pelplińskiego opactwa, to klasztor spustoszony został i częściowo spalony w wyniku najazdu husytów (1433) oraz kilkakrotnie zrabowany podczas wojny trzynastoletniej (1454-1466).

W XVII w. podczas wojen polsko-szwedzkich klasztor był wielokrotnie grabiony, łupiony, niszczony i nękany rekwizycjami. Nie oszczędzały go również wielorakie klęski żywiołowe . Jest to jednak także wiek, w którym nastąpił intensywny rozwój opactwa, głównie dzięki licznym fundacjom powracającej do katolicyzmu protestanckiej szlachty. Za rządów opata Mikołaja Kostki (1592-1610) zbudowany został nowy szpital, sypialnie, refektarz mniejszy oraz w 1604 r.   infirmeria dla chorych. Kolejny opat – Feliks Kos ufundował w kościele renesansowe stalle i ławy w krużganku północnym klasztoru, a w północnym ramieniu transeptu urządzono kaplicę (1645). Rządom opata Leonarda Rembowskiego II (1618-1649) zawdzięczamy zmianę większości gotyckiego wyposażenia kościoła na manierystyczne i barokowe, którego estetyka ideowo wyrażać miała triumf kościoła katolickiego po Soborze Trydenckim – wyrazem tego stał się wspaniały drewniany ołtarz główny, z wybitnymi obrazami Hermana Hana. Jest to też okres powstawania słynnych tabulatur organowych oraz kronik klasztornych. To kroniki informują nas, między innymi, o tak wielkich wydarzeniach z życia klasztoru, jak wizyta króla Polski Jana III Sobieskiego wraz z rodziną w 1677roku.
Za rządów opata Jerzego Skoroszewskiego (1689-1702) ufundowano do krużganków klasztornych zespół obrazów wykonany przez warsztat Andrzeja Stecha. W 1651 r. pobudowano dom dla gości, który przylegał do zachodniego skrzydła klasztoru oraz dom opata, przylegający do nowicjatu. Na wschód od niego rozciągał się ogród, odznaczający się barokową, geometryczną kompozycją. W zachodniej części klasztoru usytuowano zabudowania gospodarcze, zgrupowane wokół prostokątnego, wewnętrznego dziedzińca: spichlerz, młyn, browar oraz inne zabudowania gospodarcze. W północno-zachodnim narożu dziedzińca usytuowany był budynek bramny. Klasztor okalała od zachodu i południa rzeka Wierzyca, od której odchodził kanał gospodarczo-sanitarny, przepływający między innymi pod budynkiem gdaniska. Po południowej stronie klasztoru rozciągał się ogród klasztorny, przedzielony Wierzycą, przez którą przerzucone były dwa mosty. Ogród otoczony był murem. Na północ od kościoła i klasztoru funkcjonował folwark Maciejewo, a nieopodal murów klasztornych karczma zwana „Steinkrug” wraz z zabudowaniami gospodarczymi.

Taki właśnie widok opactwa pelplińskiego jawi się nam na Weducie nieznanego malarza z roku 1774. Jak można prześledzić na mapach z 1781 r. i z 1825 r. zabudowania wsi Pelplin położone były po wschodniej stronie klasztoru.

Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. Pomorze wraz z Pelplinem znalazło się w granicach Prus. W tym samym roku król pruski Fryderyk II ogłosił sekularyzację majątków kościelnych. Zaczęto wprowadzać ograniczenia w przyjmowaniu kandydatów do klasztoru, aż w końcu w 1810 r. całkowicie zakazano naboru. W 1823 r. król pruski Fryderyk Wilhelm III wydał dekret o kasacie opactwa.

[1] J. Ciemnołoński, Węzłowe zagadnienia średniowiecznej architektury Pelplina, maszynopis Bibl. Wydz. Architektury PG, 1966, uważa, że były to pierwsze zabudowania klasztoru, pochodzące z 4 ćw. XIII w.; według J. St. Pasiera, Pelplin i jego zabytki, 1993, zabudowania te powstały w późnym średniowieczu. Podobny pogląd reprezentuje we wstępnych wynikach swoich badań E. Łużyniecka, Kilka uwag o najstarszej zabudowie klasztoru cysterskiego w Pelplinie, Studia Pelplińskie, t. XXXVI : 2005.

[2] K. Bruski, A. Konieczny [w:] Monasticon Cisterciense Poloniae, t. II: 1999.

[3] J. St. Pasierb, Pelplin i jego zabytki, 1993; T. Chrzanowski, M. Kornecki, Architektura gotycka w Polsce, 1995.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *